Rabis! Atong tukion!
by: Rosemarrie So
Daghan kanato ang mahadlok nga mapaakan ug mga hayop nga adunay lantip nga mga ngipon. Kini normal lamang sa usa ka tawo nga mubati ug ingon nianing kakuyaw hilabi na sa mga tawo nga aduna nay mga kasinatian.
Ang rabis usa ka sakit nga mudasdas sa atong Central Nervous System (sa atong utok ug ugat). Ang hinungdan niini mao ang bayrus nga nagpuyo sa laway sa usa ka girabis nga hayop.
Kasagaran natong makuha ang rabis gikan sa pinaakan aning mga hayupa. Posible usab nato kini mahuptan kung ang laway sa naay rabies nga hayop makasulod sa atong samad o dili ba kaha sa atong mata, ilong o baba.
Tanang mga mammals, lakip na kitang mga tawo, pwede nga matakdan ug rabis. Gamay ra nga mga klase sa mga hayop ang giingong mupakatag ani nga sakit sa ubang mga mammals. Ang mga hayop nga kasagarang mupadala ani nga sakit naglakip sa mga raccoons, skunks, ug mga paniki. Ang mga panimalaynon nga mga hayop sama sa iro, iring, ug baka, adunay posibilidad nga matakdan niini. Ang mga kalasanon nga mga hayop (wild animals) mas lagmit nga matakdan kaysa sa mga panimalaynon nga kahayupan (domestic animals) pero, ang rabis sa mga panimalaynon nga kahayupan mas taas ang risgo kanatong mga tawo.
Si Janice Artus, 19 anyos, nagpuyo dinhi sa atong dakbayan, usa sa akong mga gipanayam bahin sa iyang kasinatian. Siya napaakan sa binuhi nga iro sa ilang silingan sa dihang gisugo siya sa iyang inahan nga mupalit sa tindahan. Matud pa niya, sukad nga siya napaakan ug iro, siya mubati na ug kahadlok (trauma) sa maong mga mananap. Siya gidali-dali ug dala sa hospital ug gi-injeksyonan ug anti-rabis human sa panghitabo.
Ang Department of Health-Center of Development nipahigayon ug oryentasyon sa mga Municipal ug City Health workers, beterinaryans, ug uban pang stakeholders batok sa Rabies-Free Visayas nga adunay tinguha nga wagtangon ang rabies sa tuig 2015.
Ang Visayas group of islands mao ang puntarya nga lugar sa nahisgutan nga 5-year project nga nasugdan na niaging tuig. Ang DOH-CHD nakig-salmot ani nga proyekto kauban ang World Health Organization.
Ang maong proyekto gitukod aron paubsan ang mga panghitabo sa human rabies nga adunay 50 porsyento nga mga kaso matag tuig, himuon ang tanang mga LGU’s nga magpatuman sa Rabies-Free ordinances, muhatag ug teknikal nga hinabang ug logistical nga ogmentasyon, pagmintinar ug pagsustiner sa 100 porsyento nga Animal Bite Centers sa ilang mga pasilidades ug ang pagpasaka sa bakuna alang sa mga iro sa mga lugar nga adunay 70 porsyento nga sumad nga populasyon sa mga iro.
Base sa DOH records, ang gibanabana nga sumad nga populasyon sa mga iro sa Western Visayas niadtong tuig 2009 niabot ug 807,197. Paghuman sa maong proyekto, ang puntarya nga bakuna niabot ug 70 porsyento o 565,042 nga mga nabakunahang mga iro.
Si Dr. Ma. Sophia Pulmones, Chief of Local Health Support Division sa DOH-CHD sa Western Visayas niingon nga karong Marso, kita musaulog sa Rabies Awareness Month, nga diin ang rabies control and prevention ang kinadayagan sa maong proyekto.
Gidungag pa ni Pulmones nga ang ilang pinakatahas mao ang pag-implementar sa nahisgutan nga proyekto ug ang pag-asoy nga ang Western Visayas rabies free.
Si DOH Secretary Esperanza Cabral niingon nga ang kaso sa rabis ninaog karong mga tuiga adisir nga ang katawhan mihiyos sa rabis ngadto sa kamatayon. Ang mga kaso sa rabis sa mga ospiatal ninaog usab.
Sa Western Visayas, sukad sa tuig 2006 nga diin adunay 20 nga mga kaso sa human rabies ninaog ngadto sa 15 sa tuig 2007, 14 sa tuig 2008 ug 13 sa tuig 2009 matud pa sa DOH.
“Kuto”, problema sa katilingban
by: Jennelyn Aumentado
Nagtoo ka nga nasulbad na ang dakung problema?Ang “kuto” nga maoy gilkalagutan sa mga bata ug kasagarang mo atraka sa ting-init nga panahon. Atong basulon ang init u gang pakigduwa sa ubang batanga maoy hinungdan sa padayon nga pgdaghan sa “kuto”.
Ang mga mga ginikanan kinahanglan nga mabinantayon sa ilang mga anak arun masigurado nga dili magpangawot sa ulo ang ilang anak labina kung kini estudyante. Ang eskwelahan ang lugar kung diin pwede nga mokaylap ang “kuto”.
Usa ka pagpamatuod sa usa ka respetadong brodkaster ug manunulat, Jessica Soho nagkanayon nga ang Departmant of Education kauban sa Unibersidad sa Pilipinas nga “Pediculosis” o pagdaghan sa kuto sa lawas sa tawo nga maoy ikatulo sa nagsingunang problema sa mga batang ni nageskwela sa publikong tunghaan.
Kini maoy dakung palas-anaun sa mga ginikanan nga may dakung pagtagad sa kahimsug sa ilang mga anak .Apan mahimong normal kini sa usa ka bata nga makabatun ug kuto nga maoy hinungdan sa pagkinul sa ilang tinubuan.Kini normal nga batiun sa usa ka bata ng anagtangag usab ug dakung alantusun.
Ang bata nga gikuto kasagarang biaybaiyun sa ilang mga klasmeyt,likayan sa ubang bata kung moapil sa ilang duwa tungod kay nahadlok nga matakdan.Siya ikaulaw bisan sa iyang suod nga higala nga maoy hinungdan nga nga mawad-an ug gana sa pag eskwela .Dili na sab ganahan nga makigsuod sa ubang bata. Magkaluya siya ug magkahinay ang perpormans sa klase.Kining katilingbanung problema mmagkadaku gayud ug magpadayun kung dili mabantayan.Apan anaay mga ginikanan mga mabinatayun ug kahibalo sa maayong pagpapanghinlo nga maoy dakung tabang sa pagbsugpo sa pagkanap sa "kuto". Simple lang. pinaagi sa pagtudlo sa ilang anak nga dili usa ipahulam ang ilang personal nga gamit sama sa sudlay, pugong ug uban pa. Ug matud pa sa mga doktor nga kinahanglan usab nga hinluan kanunay ang higdaanan labina ang habol ug unlan.
Kasagaran natong makita sa telebisyon ang pahinumdom sa usa ka epektibong tambal sa kuto nga mao ang "Licealiz" nga shampoo. Sa akong na diskubrehan nga daghan usab ang migamit niini. Sama ni Analyn Dahunan nga nagkanayun nag kini ra gyud ang nakawagtang sa iyang "kuto' ug kini bugnaw pa gyud sa paminaw.Kini pwedeng gamiton panagsa sa usa ka semana. sulod sa sagunson nga duha ka semana. Ang maayo nga pagpanglimpyo ug ang paggamit sa licealiz maoy epektibong paagi para mawagtang ang problema sa katilingban nga mao ang "kuto".
Alerto batok sa Dengue
by: Charmine M. Seno
Gagmay kung sila tan-awon pero sa tinud-anay dako ang mamahimong kadaot nga ilang mahatag sa katawhang kalibutanon.
Dengue usa ka inila nga makamatay nga sakit karong mga panahona.
Sa pagsaka sa kaso sa sakit nga dengue ang mga pama-agi sa pagsugpo niini mao ang gipalapdan karon ug duso sa goberno. Ang mga nagkadaiyang sintomas mao ang paglabad sa ulo, pagpanakit sa lawas ug mga kaugatan, taas nga hilanat ug mga rashes sa panit. Kini mao ang angayan matngonan asa mga tawo aron makahibaw sila nga nataptan na diay sila.
Gikataho, nga uban sa mga rason sa maong sakit kay ang taas nga temperatura o grabeng kainit sa panahon tungod sa Global Warming;ikaduha mao ang grabeng pagsaka sa populasyon, mga modernong transportasyon ug ang pinaka centro nga rason mao ang pagpaka walay pakabana sa katawhan sa ilang palibot.
“Kalimpyo,” ang gipanghingusgan karon sa Department of Health maingon man ang World Heath Organization. Kini mao ang pinaka epektibong solusyon aron masugpo ang kadaot nga gidala sa mga Aedes Aegypti (stegomyia albopticus).
Daghan na ang nahimong biktima ani nga sakit ug kasagaran mga bata ug batan-on. Sila ang mas daling maigo aning sakita tungod sa kahuyang sa kahuyang sa ilang mga resistensya. Apan, dili lng kay mga kabus ang pwedeng mabiktima kay hasta ang mga adunahan walay lusot aning makamatay nga lamok. Sama sa mga inilang personalidad sa telebisyon karon, pinaka bag-o mao ang pagkasakit sa anak ni Kris Aquino nga si Baby James.
Ang sakit nga dengue dili basta-basta lang nga sakit busa kitang tanan angayan magmatngon. Mulihok kita aron masugpo kining problemaha aron sa ingon wala nay lain pang masakit o kaha mamatay aning sakita.
Leukemia
by: Mary Saint Felipa Inso
Kini ang sakit sa dugo nga leukemia, walay gipili kung kinsa kaman? Usa kini katraydor nga sakit, moataki sa bis-an-anus-a nga panahon. Busa likayi ang pag-abusar sa atong lawas. Usa na niini ang pagpasar sa kaon, ang resulta,simpatico ang pagpanigarilyo, kahago nga walay pahuway. ang leukemia nga sakit matawag siya ug peligro sa atong kinabuhi ug tungod niini makaapikta kini sa kalawasan.
Sama kanato lawas man ang atong puhunan ang kusog nga maoy atong gigamit, makatabang ug pinaagi niini makalihok ka sa bi-sang-unsang buhaton sa kondisyon nga lawas.
Ang atong dugo may klase-klase ug usa niini ang. White blood cells nga makatabang sa imong lawas para mosukol sa inpeksyon, Red blood cells nga moalsa sa hangin para sa tibuok nimong lawas. Platelets makatabang sa dugo ug maayong cirkulasyon.
Kung ikaw naay sakit nga leukemia, ang bone marrow magsugod para makabuhat ug abnormal white blood cells nga gitawag leukemia. Dili kini makahatag ug saktong paglihok sa normal cells ug Dili kini mohunong sa pagtubo. Kahago nga walay pahuway, maoy makasamot sa leukemia. Kini makadangat ug sakit sa seryosong problema. Mao ang anemia,bleeding o pagsuka ug dugo,inpeksyon.
Sama sa akong inahan sila naay kaliwat nga sakit nga leukemia ug kining sakita maoy namatyan sa iyang igsuon nga babaye. Hangtod niabot ang panahon tungod sa kahago ang akong inahan walay oras sa iyang kaugalingon nahulog siya nga nag-abusar sa iyang lawas,pagkahuman niana nisuka siya ug dugo ug kini nagsugod ang iyang kasakit nga leukemia. Walo siya ka tuig nag-antos aning sakit,sa tibuok niyang kinabuhi permi siya maadmit sa hospital,ug gitagalan sa iyang doktor nga napu ka tuig ang paglaum nga mabuhi siya sa sakit leukemia. Tungod sa iyang leuemia namatay ang akong inahan, sa walo ka tuig sa pag-antos.
Busa pagpakabana hinumdumi kining matang sa sakit dili sa panit lamang ig-on kon dili sa kidney, Buhok, pagsuka ug dugo ang simpatico niini.
Sa kalakinhan ug kabayenhan nga nag-antos aning sakita daghan ang naluwas ug daghan pud ang namatay. Kadaghanan kanato karon may nagklase-klase sakita, Ikaw?
Nakapangutana kaba sa imong kaugalingon? Kong kin sang binuhatan?kita tao, kita mismo ang nagda sa atong kaugalingon. Mahimo man kini pinaagi sa pag-amping.
Basi sa akong na obserbahan kining leukemia nga sakit nagdepende kini sa usa ka tao kung gi-unsa niya pagdala ang iyang kaugalingon. Kung ikaw naglaum sa leukemia dili ka dapat mawagtangan ug paglaum.dapat positibo ang imong hunahuna ug mao sad kini ang usa ka solusyon sa leukemia,ang pagexcersice maoy labing importante sa atong lawas,
Dapat Istoyahe ang imong doktor bahin sa kondisyon sa imong lawas,kining tanang inpormasyon bahin sa leukemia mahimo kining makatabang kanimo labi na sa naay sakit aning seryosong problema. Dili kini binuang nga sakit. Apan dapat kining bantayan,mga leksyon sa atong kinabuhi makahatag kanato nga dapat dili abusaran ang atong kalawasan.
